Tanım
Kontakt dermatit nedir?
Kontakt dermatit, halk arasında temas egzaması ya da temas alerjisi olarak da bilinen, derinin temas ettiği bir maddeye karşı geliştirdiği iltihaplı tepkidir. İki ana türü vardır. Tahriş edici kontakt dermatit en sık görülen türdür: sabun, deterjan, temizlik ürünleri, sık el yıkama, alkollü dezenfektanlar ya da asit içeren kozmetikler bariyeri doğrudan yıpratır ve deri kızarır, kurur, çatlar. Bu tür herkeste görülebilir; maddenin yoğunluğu ve temas süresi arttıkça risk artar.
Alerjik kontakt dermatit ise bağışıklık sisteminin belirli bir maddeyi «tehlikeli» olarak öğrenmesi sonucu gelişir. İlk temaslarda bir şey olmaz; bağışıklık sistemi maddeyi tanıdıktan sonra, sonraki temaslarda genellikle 1–3 gün içinde kaşıntılı, kızarık, bazen sulanan bir döküntü çıkar. Kadınlarda en sık nedenler nikel (küpe, kolye, saat, kemer tokası, sutyen kopçası), parfüm bileşenleri, bazı koruyucular, saç boyalarındaki boyar maddeler ve tırnak ürünlerindeki akrilatlardır. Kadınlarda kontakt alerji erkeklerin yaklaşık iki katı sıklıkta görülür; bunda kozmetik ve takı kullanımının daha fazla olması rol oynar.
İki türün görüntüsü birbirine çok benzeyebilir ve aynı anda bulunabilir. Bariyeri zayıf deri, alerjenlerin içeri girmesini de kolaylaştırır. Bu yüzden kontakt dermatitin yönetimi iki ayaklıdır: tetikleyiciyi bulup ondan uzak durmak ve bariyeri yeniden güçlendirmek. Dermatologların yaptığı yama testi, alerjiye neden olan maddeyi bulmanın en güvenilir yoludur.
Kendini gözle
Nasıl anlarsın?
- ✓Temas bölgesinde kızarıklık, kaşıntı ve yanma
- ✓Kuruluk, pullanma, çatlaklar ve deride kalınlaşma, özellikle ellerde
- ✓Küçük su dolu kabarcıklar, sulanma ve kabuklanma
- ✓Göz kapaklarında şişlik, kızarıklık ve kuruluk
- ✓Küpe deliğinde, kulak memesinde, boyunda ya da göbek çevresinde inatçı kaşıntılı lekeler
- ✓Saç boyası sonrası saç çizgisinde, alında, kulaklarda ve boyunda kızarıklık ve şişlik
- ✓Yeni bir krem, parfüm veya deodoranttan sonra başlayan döküntü
- ✓Döküntünün temas eden nesnenin şeklini alması, örneğin saat kayışı veya sutyen kopçası
- ✓Tahriş edici türde temastan kısa süre sonra, alerjik türde ise 1–3 gün sonra başlayan belirtiler
Neden olur
Başlıca nedenler
01
Nikel ve diğer metaller
Nikel dünyada en sık kontakt alerji nedenidir. Avrupa'da yetişkinlerde nikel alerjisi sıklığı %8–19 arasında olup kadınlarda belirgin biçimde daha sıktır. Takılar, saat, kemer tokası, giysi düğmeleri, metal gözlük çerçeveleri ve bazı aletler başlıca kaynaklardır. Kobalt ve krom da alerji yapabilen diğer metallerdir.
02
Parfüm bileşenleri
Parfümler, deodorantlar, kremler, şampuanlar ve hatta «kokusuz» diye satılan bazı ürünlerdeki maskeleyici kokular, ikinci en sık alerji grubunu oluşturur.
03
Koruyucular
Kozmetiklerde, ıslak mendillerde ve temizlik ürünlerinde kullanılan bazı koruyucular, özellikle izotiyazolinon grubu ve formaldehit salan koruyucular, sık görülen alerjenlerdendir.
04
Saç boyaları ve tırnak ürünleri
Koyu saç boyalarında ve geçici kına dövmelerinde bulunabilen parafenilendiamin, ağır tepkilere yol açabilir. Kalıcı oje, protez tırnak ve jel tırnak ürünlerindeki akrilatlar da parmak uçlarında ve göz kapaklarında dermatite neden olabilir.
05
Tahriş ediciler
Sabun, deterjan, çamaşır suyu, sık el yıkama, alkollü dezenfektanlar, ıslak işler ve yüksek oranda asit içeren kozmetikler, tahriş edici kontakt dermatitin başlıca nedenleridir.
06
Kişisel yatkınlık
Egzama öyküsü, kuru ve hassas cilt, bariyerin zayıf olması kontakt dermatit riskini artırır. Ev işleri, kuaförlük, sağlık ve temizlik sektöründe çalışan kadınlar daha fazla risk altındadır.
Günlük hayatta
Alevlendiren tetikleyiciler
Tıbbi yaklaşım
Tedavi seçenekleri
01
Tetikleyiciden uzak durmak
Kontakt dermatit tedavisinin temel taşı, neden olan maddeyi bulup temastan kaçınmaktır. Bu sağlanmadan uygulanan tedaviler belirtileri geçici olarak azaltsa da sorun tekrar eder.
02
Yama testi
Alerjik kontakt dermatitten şüphelenildiğinde dermatolog yama testi yapar. Sırta küçük miktarlarda yaygın alerjenler uygulanır ve 2–4 gün içinde değerlendirilir. Bu test, hangi maddelerden kaçınman gerektiğini net olarak gösterir.
03
Topikal steroidler
Dermatoloğunuzun değerlendirmesiyle, iltihabı ve kaşıntıyı azaltmak için kısa süreli topikal steroidler önerilebilir. Yüz ve göz kapağı gibi ince deriler için daha hafif seçenekler ya da steroid olmayan iltihap giderici kremler tercih edilir.
04
Bariyer onarımı
Bariyer kremleri ve nemlendiriciler, iyileşme sürecinin ve tekrarlamaların önlenmesinin önemli bir parçasıdır. El dermatitinde gün içinde sık nemlendirme önerilir.
05
Yaygın ve ağır vakalar
Geniş alanları tutan ya da yüzde ciddi şişlik yapan durumlarda dermatoloğunuz kısa süreli ağızdan tedaviler ya da diğer seçenekleri değerlendirebilir. Kaşıntı için bazı durumlarda antihistaminikler destekleyici olabilir.
06
Enfeksiyonun tedavisi
Kaşıma ve çatlaklar sonucunda sarı kabuklanma, akıntı ya da ağrı gelişirse bakteriyel enfeksiyon düşünülür ve hekim uygun tedaviyi planlar.
Biliyor muydun? · Kontakt dermatit
%27,9 · Genel nüfusla yapılan 28 çalışmanın meta-analizine göre kadınların %27,9'unda en az bir kontakt alerji saptandı; erkeklerde bu oran %13,2'ydi.
Adım adım
Kontakt dermatit için bakım rutini
- 1
Sade temizlik
Yüzünü ve ellerini ılık suyla, sabunsuz ve parfümsüz bir temizleyiciyle yıka. Kurularken ovalama, havluyla bastırarak kurula.
- 2
Parfümsüz nemlendirici
Kısa içerik listeli, parfümsüz ve bariyer destekli bir nemlendirici kullan. Ellerde de aynı adımı uygula.
- 3
Takı seçimi
Nikel alerjin varsa titanyum, cerrahi çelik ya da nikelsiz olduğu belirtilen takılar seç. Kot düğmesi ve kemer tokasının altına bir bant yapıştırabilirsin.
- 4
Güneş koruması
Hassas cilt için parfümsüz, mineral filtreli bir güneş kremini önce küçük bir alanda dene, sonra rutinine ekle.
Dikkat
Neden kaçın, ne zaman doktora git?
Bunlardan kaçın
- ✕Parfüm, kokulu losyon ve deodorantlar, özellikle aktif dermatit dönemlerinde
- ✕Nikel içeren ucuz takılar ve metal aksesuarlar
- ✕Kara kına dövmesi ve koyu saç boyalarını yama testi yapmadan kullanmak
- ✕Aynı anda birden fazla yeni kozmetik ürünü denemek
- ✕Islak mendilleri günlük temizlik ürünü olarak kullanmak
- ✕Bulaşık ve temizlik işlerini eldivensiz yapmak
- ✕Kaşımak ve kabukları koparmak
- ✕Kortizonlu kremleri hekim önerisi olmadan uzun süre ve yüze kullanmak
Dermatoloğa başvur
- →Döküntü 2–3 hafta içinde geçmiyorsa ya da tekrar tekrar ortaya çıkıyorsa
- →Yüzde, göz kapaklarında ya da dudaklarda belirgin şişlik varsa
- →Saç boyası sonrası saç derisinde, yüzde ve boyunda yoğun şişlik ve sulanma geliştiyse
- →Sarı kabuk, akıntı, artan ağrı ya da ateş gibi enfeksiyon belirtileri varsa
- →Döküntü vücudunun geniş bir alanına yayılıyorsa
- →İşin nedeniyle ellerinde süreğen dermatit varsa ve neden olan maddeyi bilmiyorsan
Doğru bilinen yanlışlar
Efsane mi, gerçek mi?
Efsane
Yıllardır kullandığım bir ürüne alerji olmam.
Gerçek
Alerjik kontakt dermatit, bağışıklık sisteminin bir maddeyi zamanla tanımasıyla gelişir. Yıllardır kullandığın bir ürüne de bir gün alerji gelişebilir.
Efsane
Doğal ve bitkisel ürünler alerji yapmaz.
Gerçek
Esansiyel yağlar ve bitki özleri de güçlü alerjenler içerebilir. Bir ürünün «doğal» olması, alerji yapmayacağı anlamına gelmez.
Efsane
Kokusuz yazan ürün tamamen parfümsüzdür.
Gerçek
Bazı «kokusuz» ürünler, diğer içeriklerin kokusunu bastırmak için maskeleyici kokular içerebilir. «Parfüm içermez» ifadesini ve içerik listesini kontrol etmek daha güvenlidir.
Sık arananlar
Kontakt dermatit hakkında en çok sorulanlar
Merak edilenler
Sık sorulan sorular
Tahriş ile alerjiyi nasıl ayırırım?+
Tahriş edici dermatit genellikle temastan kısa süre sonra başlar, daha çok yanma ve kuruluk yapar ve maddeyle temas eden herkeste görülebilir. Alerjik dermatit ise temastan 1–3 gün sonra çıkan, daha kaşıntılı ve temas alanının dışına taşabilen bir döküntüdür. Kesin ayırım için yama testi gerekir.
Yama testi nasıl yapılır?+
Dermatolog sırtına yaygın alerjenleri içeren küçük bantlar yapıştırır. Bantlar genellikle 2 gün sonra çıkarılır ve deri 2–4. günlerde değerlendirilir. Test süresince sırtını ıslatmamalı ve terlememeye çalışmalısın.
Nikel alerjim var, hangi takıları kullanabilirim?+
Titanyum, cerrahi çelik, platin ve yüksek ayar altın genellikle daha iyi tolere edilir. Nikel alerjisi olanlar için eczanelerde satılan nikel test kitleriyle takılarını kontrol edebilirsin.
Saç boyası kullanmak istiyorum, nasıl önlem alabilirim?+
Her boyamadan önce, ürünün tarif ettiği şekilde kulak arkasında 48 saatlik alerji testi yap. Daha önce saç boyasına ya da kara kınaya tepki verdiysen, boyamadan önce dermatoloğuna danışmalısın.
Göz kapaklarımda neden sürekli kızarıklık oluyor?+
Göz kapağı derisi çok incedir ve ellerin dokunduğu her şeye tepki verebilir. Oje, akrilat tırnaklar, maskara, göz farı ve yüz kremleri sık nedenlerdir. Yama testi, suçluyu bulmanın en güvenilir yoludur.
Mikrobiyom destekli bakım kontakt dermatite iyi gelir mi?+
Prebiyotik ve probiyotik lizatı içeren parfümsüz bakım ürünleri, bariyeri ve mikrobiyom dengesini desteklemeye yardımcı olabilir. Ancak tetikleyiciden uzak durmanın ve dermatoloğun önerdiği tedavinin yerini tutmaz; yeni ürünü önce küçük bir alanda denemelisin.
Kontakt dermatit nasıl geçer, ne kadar sürer?+
Tetikleyici madde bulunup temas kesildiğinde döküntü genellikle birkaç hafta içinde geriler. Bu süreçte dermatoloğun kısa süreli kortizonlu krem önerebilir; parfümsüz bir nemlendiriciyle deriyi desteklemek iyileşmeyi kolaylaştırır. Madde hayatından çıkmadıkça döküntü tekrarlar.
Nikel alerjisi belirtileri nelerdir?+
Nikel alerjisi genellikle küpe deliği, kolye ve saat altı ya da kot düğmesi ve kemer tokasının değdiği karın bölgesinde kaşıntılı, kızarık ve bazen sulanan bir döküntüyle kendini gösterir. Belirtiler temastan 1–3 gün sonra çıkar. Nikel alerjisi yama testiyle kesinleşir ve kalıcıdır; bu yüzden en etkili çözüm nikel içeren eşyalarla temastan kaçınmaktır.
Yüzdeki kozmetik alerjisi nasıl geçer?+
Önce son haftalarda başladığın tüm yeni ürünleri bırak ve rutinini yalnızca nazik bir temizleyici ile parfümsüz bir nemlendiriciye indir. Kızarıklık ve kaşıntı birkaç gün içinde azalmıyorsa ya da göz çevresi şişiyorsa dermatoloğa başvur; sorumlu içeriği bulmak için yama testi yapılabilir. Yeni bir ürünü yüzüne sürmeden önce birkaç gün kol içinde denemek tekrarlamayı önlemeye yardımcı olur.
Deterjan alerjisi ve ellerdeki egzama nasıl geçer?+
Ellerdeki kızarıklık, kuruluk ve çatlaklar çoğu zaman deterjan, sabun ve sık suyla temasın yarattığı tahriş edici kontakt dermatittir. Bulaşık ve temizlik sırasında içi pamuklu lastik eldiven giymek, elleri ılık suyla yıkayıp hemen kremlemek ve gün içinde nemlendiriciyi yenilemek iyileşmenin temelidir. Birkaç haftada düzelmeyen el egzamasında dermatoloğun hem tedavi planlar hem de bir alerji olup olmadığını araştırabilir.
Bilimsel dayanak
Kaynaklar
- 1.Prevalence of contact allergy in the general population: A systematic review and meta-analysis
Alinaghi F, Bennike NH, Egeberg A, Thyssen JP, Johansen JD · Contact Dermatitis · 2019 · doi:10.1111/cod.13119
Genel nüfusta kontakt alerji sıklığını %20,1, kadınlarda %27,9, erkeklerde %13,2 buldu; en sık alerjen nikel, ardından parfüm karışımıydı.
- 2.Allergic Contact Dermatitis
Nassau S, Fonacier L · Medical Clinics of North America · 2020 · doi:10.1016/j.mcna.2019.08.012
Alerjik kontakt dermatitin tanısında yama testinin yerini, sık alerjenleri ve tedavide alerjenden kaçınmanın önemini özetledi.
- 3.Contact dermatitis: allergic and irritant
Tan CH, Rasool S, Johnston GA · Clinics in Dermatology · 2014 · doi:10.1016/j.clindermatol.2013.05.033
Yüzdeki tahriş edici ve alerjik kontakt dermatitin mekanizmalarını, sık nedenlerini ve suçlu maddeden kaçınarak başarıyla tedavi edilebildiğini derledi.
- 4.Nickel allergy and allergic contact dermatitis: A clinical review of immunology, epidemiology, exposure, and treatment
Ahlström MG, Thyssen JP, Wennervaldt M, Menné T, Johansen JD · Contact Dermatitis · 2019 · doi:10.1111/cod.13327
Nikelin dünyada en sık kontakt alerji nedeni olduğunu, Avrupa'da yetişkinlerde sıklığın %8–19 olduğunu ve kadınlarda belirgin biçimde fazla görüldüğünü gösterdi.
- 5.Allergic contact dermatitis: From pathophysiology to development of new preventive strategies
Brites GS, Ferreira I, Sebastião AI, et al. · Pharmacological Research · 2020 · doi:10.1016/j.phrs.2020.105282
Alerjik kontakt dermatitin T hücre aracılı bir iltihap olduğunu, tedavinin temelinin alerjenden kaçınmak olduğunu ve bariyer kremleri ile nemlendiricilerin önemini vurguladı.
- 6.The human skin microbiome
Byrd AL, Belkaid Y, Segre JA · Nature Reviews Microbiology · 2018 · doi:10.1038/nrmicro.2017.157
Deri mikrobiyomunun bağışıklık sistemini eğittiğini, bariyerle etkileştiğini ve dengesizliğinin iltihaplı deri hastalıklarıyla ilişkili olduğunu derledi.
- 7.The role of topical probiotics in skin conditions: A systematic review of animal and human studies and implications for future therapies
Knackstedt R, Knackstedt T, Gatherwright J · Experimental Dermatology · 2020 · doi:10.1111/exd.14032
Deriye uygulanan probiyotiklerin egzama gibi iltihaplı durumlarda bakteri dengesini olumlu etkileyebileceğini ve birçok deri sorununda daha fazla araştırma gerektiğini ortaya koydu.
