Tanım
Folikülit ve vücut aknesi nedir?
Folikülit, halk arasında kıl kökü iltihabı da denen, kıl köklerinin (foliküllerin) iltihaplanmasıdır. Kıl kökünün etrafında küçük, kırmızı kabarcıklar ya da ortası beyaz-sarı püstüller şeklinde görülür. Vücutta kıl bulunan her yerde gelişebilir; kadınlarda en sık bacaklarda, bikini bölgesinde, koltuk altında, kalçada, sırtta ve göğüste görülür. Ağda, jilet ve epilatör sonrası ortaya çıkan kırmızı noktaların önemli bir bölümü de folikülit ya da ona benzeyen batık kıl tepkisidir.
Folikülitin tek bir nedeni yoktur. En sık bakteriler sorumludur; ancak bazı vakalarda cildin doğal florasında zaten bulunan bir mayanın aşırı çoğalması tabloyu oluşturur. Maya kaynaklı folikülit (Malassezia folikülit) özellikle sırtın üst kısmında, göğüste ve saç çizgisinde kaşıntılı, birbirine benzeyen küçük kabarcıklarla kendini gösterir ve sık sık akneyle karıştırılır. Bunun dışında sıcak havuz suyuna, sıkı giysiye, terlemeye ya da tıraş kaynaklı kıl batmasına bağlı türler de vardır.
'Vücut aknesi' dediğimiz göğüs ve sırt sivilceleri ise yağ bezlerinin tıkanmasıyla oluşur ve folikülitle iç içe geçebilir. Bu yüzden aylarca sivilce kremi kullanıp sonuç alamayan kadınların bir kısmında aslında farklı bir neden yatar. Doğru tanı konduğunda tedavi çoğu zaman şaşırtıcı derecede hızlı yanıt verir.
Kendini gözle
Nasıl anlarsın?
- ✓Kıl köklerinin çevresinde küçük, kırmızı kabarcıklar
- ✓Ortası beyaz ya da sarı, irinli küçük püstüller
- ✓Birbirine benzeyen, aynı boyutta kabarcık kümeleri (maya kaynaklı tipte sık)
- ✓Kaşıntı ya da yanma hissi
- ✓Ağda, jilet veya epilasyondan 1-3 gün sonra başlayan kırmızı noktalar
- ✓Kıl ucunun deri altında kıvrıldığı, sert ve ağrılı batık kıllar
- ✓Sırtın üst kısmında, omuzlarda ve göğüste sivilce benzeri döküntü
- ✓Spor, terleme veya sıcak havada belirginleşme
- ✓İyileşen kabarcıkların yerinde kahverengi lekeler
- ✓Derin tutulumda ağrılı, şiş ve sıcak çıbanlar
Neden olur
Başlıca nedenler
01
Bakteriyel folikülit
En yaygın tiptir. Kıl kökü çevresinde irinli küçük püstüllerle seyreder. Hafif vakalar kendiliğinden gerileyebilir, yaygın ya da tekrarlayan vakalarda dermatolog değerlendirmesi gerekir.
02
Maya kaynaklı folikülit
Cildin normal florasındaki mayanın aşırı çoğalmasıyla oluşur. Kaşıntılı, birbirine benzeyen kabarcıklar sırtta, göğüste ve saç çizgisinde görülür. Akne tanısı almış 320 hastanın incelendiği bir çalışmada vakaların %28,8'inde bu tablonun da bulunduğu gösterildi.
03
Tıraş ve ağda sonrası batık kıl
Kesilen kılın keskin ucu büyürken deriye geri girer ve yabancı cisim tepkisi oluşturur. Kıvırcık ve kalın kıllarda daha sık görülür. Bu durum enfeksiyon değil, iltihabi bir tepkidir; ancak üzerine enfeksiyon eklenebilir.
04
Hormonal vücut aknesi
Androjen hormonlarının etkisiyle yağ bezleri daha çok yağ üretir; sırt ve göğüs bölgesindeki yoğun yağ bezleri tıkanarak sivilce oluşturur. Adet döngüsüyle dalgalanan, çene ve sırtta birlikte görülen sivilceler hormonal kökene işaret edebilir.
05
Sıcak havuz ve jakuzi folikülidi
Klorlaması yetersiz sıcak sularda çoğalan bir bakteri, mayo ile örtülü bölgelerde kaşıntılı kırmızı kabarcıklara yol açabilir. Genellikle havuzdan 1-2 gün sonra başlar.
06
Bağışıklık ve ilaç etkileri
Diyabet, bağışıklığı baskılayan durumlar, uzun süreli antibiyotik ya da kortizon kullanımı folikülit eğilimini artırabilir.
Günlük hayatta
Alevlendiren tetikleyiciler
Tıbbi yaklaşım
Tedavi seçenekleri
01
Doğru tanı: bakteri mi, maya mı?
Tedavinin yönünü belirleyen en önemli adım budur. Dermatoloğun kabarcıktan alınan örneği mikroskopta inceleyerek ya da kültürle nedeni ayırt edebilir. Basit bir yayma incelemesi bile çoğu zaman tanıyı netleştirir.
02
Bakteriyel folikülitte
Hafif vakalarda dermatoloğun antiseptik yıkama ürünleri ya da topikal antibiyotik önerebilir. Yaygın veya derin tutulumda ağızdan antibiyotik gerekebilir. Tekrarlayan vakalarda burunda bakteri taşıyıcılığı da araştırılabilir.
03
Maya kaynaklı folikülitte
Danimarka Dermatoloji Derneği kılavuzu, bu tipte ağızdan antifungal tedavinin topikal tedaviden muhtemelen daha etkili olduğunu, ikisinin birlikte kullanımının avantajlı olabileceğini belirtir. Tekrarı azaltmak için dermatoloğun bakım amaçlı antifungal şampuan veya losyonları belirli aralıklarla önerebilir.
04
Vücut aknesinde
Benzoil peroksit ve salisilik asit içeren yıkama ürünleri, topikal retinoidler veya azelaik asit dermatoloğunun değerlendirmesiyle kullanılabilir. Hormonal bileşen belirginse jinekoloğunla birlikte hormon düzenleyici seçenekler gündeme gelebilir.
05
Batık kıl ve tıraş folikülitinde
En etkili yaklaşım tetikleyiciyi azaltmaktır: bir süre tıraşa ara vermek, tekniği değiştirmek ya da lazer epilasyonu değerlendirmek. Lazer kıl kökünü azalttığı için tekrarlayan vakalarda uzun vadeli bir çözüm olabilir.
06
Leke ve iz bakımı
İyileşen kabarcıkların yerinde kalan kahverengi lekeler için dermatoloğun azelaik asit, niasinamid gibi aydınlatıcılar veya kimyasal peeling önerebilir. Güneşten korumak lekenin kalıcılaşmasını engellemeye yardımcı olur.
Biliyor muydun? · Folikülit ve vücut aknesi
%18,5 · Adana'da 264 folikülit hastasında yapılan bir çalışmada vakaların %18,5'inin bakteriden değil mayadan kaynaklandığı bulundu.
Adım adım
Folikülit ve vücut aknesi için bakım rutini
- 1
Spor öncesi hazırlık
Spor yapacaksan nefes alan, pamuklu ya da teknik kumaşlı, bol kesimli kıyafet seç.
- 2
Hafif temizlik
Sırt ve göğüs bölgesini düşük pH'lı, parfümsüz bir duş jeliyle yıka.
- 3
Hedefli yıkama
Dermatoloğun önerdiyse salisilik asitli veya benzoil peroksitli yıkama ürününü 1-2 dakika bekletip durula. Benzoil peroksit havlu ve kıyafetleri ağartabilir.
- 4
Hafif nem
Yağlı ve yoğun kremler yerine jel ya da losyon kıvamında, gözenek tıkamayan bir nemlendirici kullan.
- 5
Güneş koruması
Açık kalan sırt ve göğüse hafif dokulu güneş koruyucu sür; leke kalmasını azaltır.
Dikkat
Neden kaçın, ne zaman doktora git?
Bunlardan kaçın
- ✕Kabarcıkları sıkmak, patlatmak
- ✕Kıl yönünün tersine ve kuru ciltte tıraş
- ✕Kör ya da paylaşılan jilet
- ✕Terli spor kıyafetiyle uzun süre kalmak
- ✕Teşhis olmadan uzun süre antibiyotikli krem kullanmak
- ✕Kalın vücut yağlarını sırta ve göğse sürmek
- ✕Sentetik, sıkı ve nefes almayan giysiler
- ✕Kese ile sert ovalamak
Dermatoloğa başvur
- →Kabarcıklar 2 haftadan uzun sürüyor veya yayılıyorsa
- →Ağrılı, şiş, sıcak bir çıban ya da apse oluştuysa
- →Ateş, halsizlik veya kızarıklığın hızla genişlemesi varsa
- →Sivilce tedavisine rağmen kaşıntılı sırt-göğüs döküntüsü geçmiyorsa
- →Sık tekrarlıyorsa veya diyabet gibi bağışıklığı etkileyen bir durumun varsa
- →İyileşen bölgelerde kalıcı leke, çukur iz ya da keloid oluşuyorsa
Doğru bilinen yanlışlar
Efsane mi, gerçek mi?
Efsane
Sırttaki her kabarcık sivilcedir.
Gerçek
Hayır. Bir kısmı maya kaynaklı folikülittir ve klasik sivilce tedavilerine yanıt vermez; kaşıntı ve kabarcıkların birbirine çok benzemesi bu konuda önemli bir ipucudur.
Efsane
Ağda sonrası kırmızı noktalar kirli ağdadan olur.
Gerçek
Çoğu zaman kıl kökünün mekanik tahrişine ve batık kıllara bağlıdır. Hijyen önemli olsa da asıl belirleyici, kıl kökünün ne kadar zorlandığıdır.
Efsane
Ne kadar çok yıkarsam o kadar çabuk geçer.
Gerçek
Aşırı ve sert yıkama bariyeri bozar, mikrobiyomun dengesini sarsar ve tahrişi artırır. Günde bir-iki kez nazik temizlik yeterlidir.
Sık arananlar
Folikülit ve vücut aknesi hakkında en çok sorulanlar
Merak edilenler
Sık sorulan sorular
Folikülit bulaşıcı mı?+
Bakteriyel folikülit nadiren de olsa havlu, jilet ve lif paylaşımıyla taşınabilir. Bu yüzden kişisel eşyalarını paylaşmamak iyi bir alışkanlıktır. Maya kaynaklı ve tıraş kaynaklı tipler bulaşıcı değildir.
Maya kaynaklı olduğunu nasıl anlarım?+
Kaşıntı, birbirine çok benzeyen küçük kabarcıklar ve sırtın üst kısmı, göğüs ve saç çizgisinde yerleşim önemli ipuçlarıdır. Kesin tanı için dermatoloğun basit bir mikroskobik inceleme yapması gerekir.
Ağda mı, jilet mi, lazer mi daha iyi?+
Tekrarlayan folikülit ve batık kıl sorunu yaşıyorsan lazer epilasyon kıl kökünü azalttığı için uzun vadede en az tetikleyici seçenektir. Jilet kullanıyorsan teknik, ağda yapıyorsan sonrasındaki bakım belirleyicidir.
Sırt aknem adet döngümle değişiyor, neden?+
Döngü boyunca hormonların dalgalanması yağ bezlerinin çalışmasını etkiler. Adet öncesi belirginleşen sırt ve çene sivilceleri hormonal bileşene işaret edebilir; bu durumda jinekolog değerlendirmesi de yararlı olur.
Ne kadar sürede geçer?+
Hafif tıraş folikülidi tetikleyici kalktığında birkaç gün içinde gerileyebilir. Doğru tanı konmuş bakteriyel veya maya kaynaklı folikülitte uygun tedaviyle genellikle 2-4 hafta içinde belirgin düzelme görülür; lekelerin solması daha uzun sürer.
Spor salonunda nelere dikkat etmeliyim?+
Ekipmanla cildin arasına havlu koy, antrenmandan sonra mümkün olan en kısa sürede duş al ve terli kıyafeti hemen değiştir. Bu basit adımlar ter ve sürtünme kaynaklı alevlenmeleri belirgin şekilde azaltır.
Sırtta sivilce neden çıkar?+
Kadınlarda sırt sivilcesinin en sık nedenleri yağ bezlerinin tıkanmasıyla oluşan vücut aknesi, maya kaynaklı folikülit, ter ve sıkı kıyafetle artan sürtünme ve sırtta kalan saç kremi kalıntısıdır. Adet döngüsüyle dalgalanıyorsa hormonal bir bileşen de düşünülür. Kaşıntılı ve birbirine çok benzeyen küçük kabarcıklar mayaya işaret edebilir.
Bacaklardaki kırmızı noktalar nasıl geçer?+
Tıraş veya ağdadan sonra çıkan kırmızı noktalar çoğu zaman tıraş folikülidi ya da batık kıldır. Birkaç gün tıraşa ara vermek, keskin ve temiz jilet kullanmak, tıraşı yumuşamış ciltte kıl yönünde yapmak ve haftada 1-2 kez salisilik ya da laktik asitli losyonla arındırmak çoğu kişide işe yarar. İrinli, ağrılı veya yayılan noktalar için dermatoloğa görün.
Ağda sonrası çıkan sivilcelere ne iyi gelir?+
Ağdadan sonraki 1-2 gün sıcak duş, sauna, sıkı giysi ve yoğun yağlı kremlerden uzak dur; bölgeyi ellemeden temiz tut. Parfümsüz, hafif bir yatıştırıcı losyon ve sonraki günlerde nazik kimyasal arındırma batık kılları azaltır. Sık tekrarlıyorsa lazer epilasyon uzun vadede tetikleyiciyi azaltabilir.
Folikülit izleri ve sırttaki sivilce lekeleri nasıl geçer?+
Kabarcıkların yerinde kalan kahverengi lekeler çoğunlukla zamanla solar; güneşten korumak bu süreci destekler. Dermatoloğun azelaik asit, niasinamid gibi aydınlatıcılar veya kimyasal peeling önerebilir. Lekelerin solması aylar sürebilir; yeni kabarcıkları önlemek de yeni leke oluşmasını önlemenin parçasıdır.
Bilimsel dayanak
Kaynaklar
- 1.Epidemiological characteristics of Malassezia folliculitis and use of the May-Grünwald-Giemsa stain to diagnose the infection.
Durdu M, Güran M, Ilkit M · Diagn Microbiol Infect Dis · 2013 · doi:10.1016/j.diagmicrobio.2013.04.011
Adana'da 264 folikülit hastasının 49'unda (%18,5) maya kaynaklı folikülit saptandı; folikülitin sıklıkla aylarca yanlışlıkla antibiyotikle tedavi edildiği vurgulandı.
- 2.Folliculitis.
Winters RD, Mitchell M · StatPearls [Internet] · 2023
Folikülitin bakteriyel, mantar, viral ve iltihabi türlerini, tanı ve tedavi yaklaşımlarını özetleyen klinik başvuru kaynağı.
- 3.Facial bacterial infections: folliculitis.
Laureano AC, Schwartz RA, Cohen PJ · Clin Dermatol · 2014 · doi:10.1016/j.clindermatol.2014.02.009
Folikülitte en sık bakteriyel etkenin stafilokok olduğu ve folikülitin psödofolikülitten ayırt edilmesi gerektiği vurgulandı.
- 4.Malassezia (pityrosporum) folliculitis.
Rubenstein RM, Malerich SA · J Clin Aesthet Dermatol · 2014
Maya kaynaklı folikülitin sık akneyle karıştırıldığı, antibiyotik kullanımı gibi florayı değiştiren durumlarla ilişkili olduğu ve göğüs, sırt ve yüzde görüldüğü bildirildi.
- 5.Evidence-based Danish guidelines for the treatment of Malassezia-related skin diseases.
Hald M, Arendrup MC, Svejgaard EL, Lindskov R, et al. · Acta Derm Venereol · 2015 · doi:10.2340/00015555-1825
Maya kaynaklı folikülitte sistemik antifungal tedavinin topikalden muhtemelen daha etkili olduğu, kombinasyonun avantajlı olabileceği önerildi.
- 6.The Prevalence, Associated Factors, and Clinical Characterization of Malassezia folliculitis in Patients Clinically Diagnosed with Acne Vulgaris.
Paichitrojjana A, Chalermchai T · Clin Cosmet Investig Dermatol · 2022 · doi:10.2147/CCID.S395654
Akne tanısı almış 320 hastanın %28,8'inde maya kaynaklı folikülit bulundu; kaşıntı ve sırtın üst kısmında yerleşim önemli ipuçlarıydı.
- 7.Pseudofolliculitis barbae; current treatment options.
Ogunbiyi A · Clin Cosmet Investig Dermatol · 2019 · doi:10.2147/CCID.S149250
Tıraş veya kıl koparmanın, büyüyen keskin kıl uçlarının deriye batmasıyla iltihabi tepki başlattığı; tıraşın bırakılmasının genellikle tabloyu sonlandırdığı bildirildi.
- 8.The human skin microbiome.
Byrd AL, Belkaid Y, Segre JA · Nat Rev Microbiol · 2018 · doi:10.1038/nrmicro.2017.157
Yağlı, nemli ve kuru cilt bölgelerinin farklı mikrobiyom toplulukları barındırdığı ve bu dengenin cilt hastalıklarında bozulduğu özetlendi.
- 9.Topical Probiotics: More Than a Skin Deep.
Habeebuddin M, Karnati RK, Shiroorkar PN, et al. · Pharmaceutics · 2022 · doi:10.3390/pharmaceutics14030557
Topikal probiyotiklerin akne, rozasea ve sedef gibi iltihabi cilt durumlarında olumlu etkiler gösterebildiği derlendi.
