Tanım
PKOS'ta cilt ve saç nedir?
Polikistik over sendromu (PKOS), üreme çağındaki kadınlarda en sık görülen hormonal durumdur. Adet düzensizliği, yumurtlamanın seyrekleşmesi, androjen adı verilen 'erkeklik hormonlarının' etkisinin artması ve yumurtalıklarda çok sayıda küçük folikül görülmesi tablonun temel parçalarıdır. Tanı, bu bulguların bir kısmının bir arada olmasıyla ve diğer nedenler dışlandıktan sonra konur.
PKOS çoğu zaman önce ciltte kendini belli eder. Androjen etkisi yağ bezlerini uyararak özellikle çene hattında inatçı hormonal sivilcelere (akne), kıl köklerini uyararak çene, dudak üstü, göğüs ve karın gibi bölgelerde istenmeyen tüylenmeye (hirsutizm) ve saç derisinde tepe bölgesinden başlayan incelmeye yol açabilir. Buna sık eşlik eden insülin direnci ise boyun ve koltuk altında koyu, kadifemsi lekelere (akantozis nigrikans) ve deri etiketlerine neden olabilir.
Bu yüzden dermatologlar PKOS'un tanınmasında önemli bir rol üstlenir. İyi haber şu: PKOS yönetilebilir bir durumdur. Hormon dengesini, insülin duyarlılığını ve cilt bakımını birlikte ele alan bir yaklaşım hem cildinde hem saçında hem de genel sağlığında anlamlı farklar yaratabilir.
Kendini gözle
Nasıl anlarsın?
- ✓Çene hattı, alt yüz ve boyunda yoğunlaşan, adet öncesi alevlenen akneler
- ✓Yetişkinlikte başlayan ya da 25 yaşından sonra geçmeyen sivilceler
- ✓Çene, dudak üstü, favori, göğüs arası ve göbek çevresinde kalın, koyu tüyler
- ✓Saç derisinin tepe bölgesinde incelme ve saç ayrımının genişlemesi
- ✓Yağlı cilt ve yağlı saç derisi
- ✓Boyun arkası, koltuk altı ve kasıkta koyu, kadifemsi lekeler
- ✓Boyun ve koltuk altında küçük deri etiketleri (akrokordon)
- ✓Adet düzensizliği ya da adetlerin seyrekleşmesi
- ✓Kilo vermekte zorlanma, özellikle bel çevresinde yağlanma
Neden olur
Başlıca nedenler
01
Hiperandrojenizm
Yumurtalıklar ve böbreküstü bezlerinden daha fazla androjen salgılanması ya da dokuların androjene daha duyarlı olması, PKOS'taki cilt ve saç bulgularının ana nedenidir.
02
İnsülin direnci
PKOS'lu kadınların önemli bir bölümünde, kilodan bağımsız olarak insülin direnci görülür. Bu durum androjen üretimini artırır ve cilt üzerinde akantozis nigrikans gibi işaretlere yol açar.
03
Genetik yatkınlık
PKOS ailesel kümelenme gösterir. Annende ya da kız kardeşinde PKOS veya benzer bulgular varsa risk artar.
04
Kronik düşük dereceli iltihap
PKOS'ta vücutta sessiz seyreden hafif bir iltihap hali tarif edilir. Bu durum hem metabolik riskleri hem de ciltteki iltihabi akneyi besleyebilir.
05
Yaşam tarzı ve kilo
Kilo artışı insülin direncini ve androjen düzeylerini artırarak tabloyu ağırlaştırabilir. Uluslararası kılavuz, sağlıklı yaşam tarzını PKOS yönetiminin temeli olarak vurgular ve kilo damgalamasından kaçınılması gerektiğinin altını çizer.
06
Stres ve uyku
Kronik stres ve uyku bozuklukları kortizol ve insülin dengesini etkiler. 2023 kılavuzu PKOS'ta uyku apnesi ve psikolojik yükün çok yaygın olduğunu da vurguluyor.
Günlük hayatta
Alevlendiren tetikleyiciler
Tıbbi yaklaşım
Tedavi seçenekleri
01
Hormonal düzenleme
Jinekoloğun ve endokrinoloğun değerlendirmesiyle kombine doğum kontrol hapları, androjen etkisini azaltarak hem akneyi hem tüylenmeyi hafifletmek için sık kullanılır. Gebelik planı, sağlık öykün ve risklerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
02
Antiandrojen ilaçlar
Androjenlerin kıl kökü ve yağ bezindeki etkisini azaltan ilaçlar, uzman değerlendirmesiyle akne, hirsutizm ve saç incelmesinde tedaviye eklenebilir. Bu ilaçlar gebelikte kullanılmaz; kullanım sırasında etkili korunma gerekir.
03
İnsülin duyarlılığını artıran tedaviler
İnsülin direnci belirgin olan kadınlarda doktorun, yaşam tarzı değişiklikleriyle birlikte insülin duyarlılaştırıcı ilaçlar önerebilir. Bu yaklaşım hem metabolik sağlığı hem de dolaylı yoldan cilt bulgularını destekler.
04
Akne tedavisi
Topikal retinoidler, azelaik asit, benzoil peroksit ve gerektiğinde topikal veya ağızdan antibiyotikler dermatoloğunun değerlendirmesiyle kullanılabilir. Ağır ve inatçı aknede ağızdan retinoid tedavisi gündeme gelebilir; bu ilaç gebelikte kesinlikle kullanılmaz.
05
Kadın tipi saç dökülmesi
Androgen Excess ve PCOS Derneği raporu, kadın tipi saç dökülmesinde tedavinin topikal minoksidille başlamasını, ileri dökülme veya belirgin androjen fazlalığında ek ilaçların eklenmesini önerir. Saç dökülmesi olan her kadında androjen fazlalığının araştırılması gerektiği de vurgulanır.
06
İstenmeyen tüyler
Lazer epilasyon ve dermatoloğun önerdiği topikal tüy yavaşlatıcı kremler, hormonal tedaviyle birlikte daha kalıcı sonuç verir. Hormonal etken kontrol altına alınmadan yalnızca lazer yapmak, yeni tüylerin çıkmasını tam engellemeyebilir.
07
Koyu lekeler (akantozis nigrikans)
Bu lekeler insülin direncinin yansımasıdır. İnsülin duyarlılığı düzeldikçe genellikle açılır; dermatoloğun ek olarak retinoid veya keratin yumuşatıcı kremler önerebilir.
Biliyor muydun? · PKOS'ta cilt ve saç
%10 · Rotterdam ölçütlerine göre üreme çağındaki kadınların yaklaşık %10'unda PKOS görüldüğü, sistematik bir meta-analizle hesaplandı.
Adım adım
PKOS'ta cilt ve saç için bakım rutini
- 1
Nazik jel temizleyici
Yağlı cilt için bile sabunsuz, düşük pH'lı bir jel temizleyici yeterlidir. Cildi gıcırdayana kadar temizlemek bariyeri bozar.
- 2
Niasinamid serumu
Niasinamid yağ dengesini ve bariyeri destekler, kızarıklığın görünümünü azaltır; akne tedavileriyle iyi uyum sağlar.
- 3
Hafif, prebiyotikli nemlendirici
Gözenek tıkamayan, jel-krem kıvamında, prebiyotik ve seramid içeren bir nemlendirici seç.
- 4
Güneş koruyucu
Geniş spektrumlu, yağsız dokulu bir güneş koruyucu kullan. Akne izleri ve akantozis lekeleri güneşle koyulaşır.
- 5
Saç derisi kontrolü
Saç derin yağlanıyorsa nazik bir şampuanla gerektiği sıklıkta yıka; yağlı saç derisini bekletmek kaşıntı ve kepeği artırabilir.
Dikkat
Neden kaçın, ne zaman doktora git?
Bunlardan kaçın
- ✕Akneleri sıkmak ve tırnakla koparmak
- ✕Tüyleri cımbızla koparmak
- ✕Alkol bazlı, kurutucu tonikler
- ✕Kalın, yağlı ve komedojenik kremler
- ✕Doktora danışmadan hormon içeren takviyeler veya ilaçlar
- ✕İnternetten 'mucize PKOS çayı' gibi ürünlere güvenmek
- ✕Çok düşük kalorili, sürdürülemeyen diyetler
- ✕Tek bir ürünle haftalar içinde sonuç beklemek
Dermatoloğa başvur
- →Adetlerin düzensizse ve aynı zamanda inatçı akne veya artan tüylenme varsa
- →Saç dökülmesi belirgin hale geldiyse veya saç ayrımın genişliyorsa
- →Boyun, koltuk altı veya kasıkta koyu, kadifemsi lekeler fark ettiysen
- →Ses kalınlaşması, kas kütlesinde artış gibi hızlı gelişen erkeksi bulgular varsa (bu acil değerlendirme gerektirir)
- →Gebelik planlıyor ve PKOS tanın varsa
- →Akne tedavilerine rağmen 3 ayda belirgin düzelme yoksa
Doğru bilinen yanlışlar
Efsane mi, gerçek mi?
Efsane
PKOS sadece kilolu kadınlarda olur.
Gerçek
Hayır. PKOS normal kilolu kadınlarda da görülür ve insülin direnci kilodan bağımsız olarak bulunabilir. Kilo tabloyu ağırlaştırabilir ama tek neden değildir.
Efsane
PKOS aknesi sadece kremlerle geçer.
Gerçek
Hormonal kökenli aknede topikal tedaviler önemlidir ama çoğu zaman yeterli değildir. Hormon dengesini ve insülin duyarlılığını hedefleyen tedavilerle birlikte daha kalıcı sonuç alınır.
Efsane
Tüy aldırırsam daha sık ve kalın çıkar.
Gerçek
Tıraş veya ağda tüylerin sayısını ya da kalınlığını artırmaz. PKOS'ta tüylerin artmasının nedeni androjen etkisidir, alma yöntemi değil.
Sık arananlar
PKOS'ta cilt ve saç hakkında en çok sorulanlar
Merak edilenler
Sık sorulan sorular
PKOS'um var, akne mutlaka olur mu?+
Hayır. PKOS'un dört farklı görünüm tipi vardır ve her kadında cilt bulguları farklıdır. Kimi kadında yalnızca adet düzensizliği, kimisinde belirgin akne ve tüylenme görülür.
Saç dökülmem PKOS'tan mı?+
Olabilir; ama demir eksikliği, tiroid sorunları ve stres de saç dökülmesine yol açar. Uzmanlar saç dökülmesi olan kadınlarda androjen fazlalığının yanı sıra demir, D vitamini, çinko, tiroid ve prolaktin düzeylerinin de değerlendirilmesini önerir.
Doğum kontrol hapı bırakınca akne geri gelir mi?+
Bazı kadınlarda hap bırakıldıktan sonra akne yeniden alevlenebilir. Bu nedenle hap bırakma kararını, sonrasında cilt için nasıl bir plan yapılacağıyla birlikte doktorunla konuşman faydalı olur.
Probiyotik takviyesi PKOS'a iyi gelir mi?+
Araştırmalarda probiyotik ve sinbiyotiklerin bazı hormon ve iltihap göstergelerinde olumlu değişikliklerle ilişkili olduğu gözlenmiştir; ancak çalışmalar küçük ve kısa sürelidir. Takviyeler, doktorunun önerdiği tedavinin yanında mikrobiyom dengesini desteklemeye yardımcı bir seçenek olarak düşünülebilir.
Beslenmemi nasıl düzenlemeliyim?+
Tek bir 'PKOS diyeti' yoktur. Lif, protein ve sağlıklı yağlardan zengin, rafine şekeri azaltılmış, sürdürebileceğin bir beslenme düzeni insülin duyarlılığını destekler. Bir diyetisyenle kişisel plan yapmak en sağlıklı yoldur.
Hamile kalmak istersem cilt tedavilerim ne olur?+
Ağızdan ve topikal retinoidler ile antiandrojen ilaçlar gebelikte kullanılmaz ve gebelik planlanırken bırakılmalıdır. Hangi tedaviye ne zaman ara vereceğini jinekoloğun ve dermatoloğunla birlikte planla.
PCOS sivilceleri nerede çıkar, nasıl anlaşılır?+
PKOS'a bağlı hormonal sivilceler en sık çene hattında, alt yüzde ve boyunda yoğunlaşır, adet öncesi alevlenir ve 25 yaşından sonra da sürer. Derin, ağrılı ve iz bırakmaya eğilimli olabilirler. Bu tabloya adet düzensizliği veya artan tüylenme eşlik ediyorsa jinekolojik değerlendirme önerilir.
PKOS'a bağlı tüylenme nasıl geçer?+
Kalıcı sonuç için hem hormonal etkenin hem de var olan tüylerin ele alınması gerekir. Jinekoloğun ve endokrinoloğun önerdiği hormonal tedavi yeni tüylerin oluşumunu yavaşlatırken lazer epilasyon mevcut tüyleri azaltır. Cımbızla koparmak batık kıl ve iz riskini artırdığı için önerilmez.
Boyundaki koyu lekeler (boyunda siyahlık) PKOS ile ilgili mi?+
Boyun arkası, koltuk altı ve kasıkta kadifemsi koyulaşma (akantozis nigrikans) çoğu zaman insülin direncinin işaretidir ve PKOS'ta sık görülür. Kir değildir, ovalayarak geçmez. İnsülin duyarlılığı düzeldikçe genellikle açılır; doktorun kan şekeri ve insülin değerlerini kontrol edebilir.
PKOS'a bağlı saç dökülmesi durur mu?+
Uygun tedaviyle birçok kadında dökülme yavaşlar. Uzmanlar kadın tipi saç dökülmesinde tedaviye genellikle topikal minoksidille başlamayı, gerektiğinde androjen etkisini azaltan ilaçları eklemeyi önerir. Demir, tiroid ve D vitamini gibi değerlerin kontrolü de planın parçasıdır.
Bilimsel dayanak
Kaynaklar
- 1.The prevalence and phenotypic features of polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis.
Bozdag G, Mumusoglu S, Zengin D, Karabulut E, Yildiz BO · Hum Reprod · 2016 · doi:10.1093/humrep/dew218
PKOS sıklığı NIH ölçütleriyle %6, Rotterdam ve AE-PCOS ölçütleriyle %10 bulundu; hirsutizm sıklığı %13'tü.
- 2.Recommendations from the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome.
Teede HJ, Tay CT, Laven J, Dokras A, et al. · Fertil Steril · 2023 · doi:10.1016/j.fertnstert.2023.07.025
254 öneri ve uygulama noktası içeren uluslararası kılavuz; sağlıklı yaşam tarzı, duygusal iyilik hali ve kanıta dayalı ilaç tedavisini vurguladı.
- 3.Polycystic ovary syndrome: a review for dermatologists: Part I. Diagnosis and manifestations.
Housman E, Reynolds RV · J Am Acad Dermatol · 2014 · doi:10.1016/j.jaad.2014.05.007
PKOS'un cilt bulgularının (akantozis nigrikans, hirsutizm, akne, saç dökülmesi) dermatologların tanıda kilit rol oynamasını sağladığı vurgulandı.
- 4.Polycystic ovary syndrome: a review for dermatologists: Part II. Treatment.
Buzney E, Sheu J, Buzney C, Reynolds RV · J Am Acad Dermatol · 2014 · doi:10.1016/j.jaad.2014.05.009
PKOS'taki akne, hirsutizm ve saç dökülmesinin hormonal, metabolik ve dermatolojik tedavilerle birlikte ele alınmasını derledi.
- 5.Female Pattern Hair Loss and Androgen Excess: A Report From the Multidisciplinary Androgen Excess and PCOS Committee.
Carmina E, Azziz R, Bergfeld W, Escobar-Morreale HF, et al. · J Clin Endocrinol Metab · 2019 · doi:10.1210/jc.2018-02548
Kadın tipi saç dökülmesi olan her kadında androjen fazlalığının değerlendirilmesi ve tedavinin topikal minoksidille başlaması önerildi.
- 6.The effect of probiotics, prebiotics, and synbiotics on hormonal and inflammatory indices in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis.
Shamasbi SG, Ghanbari-Homayi S, Mirghafourvand M · Eur J Nutr · 2020 · doi:10.1007/s00394-019-02033-1
855 PKOS'lu kadını kapsayan 13 çalışmada probiyotik ve sinbiyotiklerin SHBG'yi artırdığı, FAI'yi düşürdüğü; testosteron ve hirsutizm skorunda fark olmadığı bulundu.
- 7.Oral and Topical Probiotics and Postbiotics in Skincare and Dermatological Therapy: A Concise Review.
De Almeida CV, Antiga E, Lulli M · Microorganisms · 2023 · doi:10.3390/microorganisms11061420
Probiyotik ve postbiyotiklerin akneye eğilimli cildin görünümünü iyileştirme ve iltihabı azaltma potansiyeli ile bağırsak-cilt ekseninin rolü derlendi.
- 8.The human skin microbiome.
Byrd AL, Belkaid Y, Segre JA · Nat Rev Microbiol · 2018 · doi:10.1038/nrmicro.2017.157
Yağlı cilt bölgelerinin kendine özgü bir mikrobiyom barındırdığı ve akne gibi durumlarda bu dengenin değiştiği özetlendi.
