Tanım
Sedef hastalığı nedir?
Sedef hastalığı, bağışıklık sisteminin deri hücrelerinin yenilenmesini aşırı hızlandırdığı, süreğen ve iltihaplı bir hastalıktır. Normalde deri hücreleri yaklaşık bir ayda yenilenirken sedefte bu süre birkaç güne iner. Hücreler dökülmeye fırsat bulamadan üst üste birikir ve kenarları belirgin, kırmızı, kalın, üzeri gümüşi beyaz pullarla kaplı plaklar oluşur. En sık dirseklerde, dizlerde, saç derisinde, bel bölgesinde ve tırnaklarda görülür.
Sedef bulaşıcı değildir. Genetik yatkınlık ile çevresel tetikleyicilerin birleşmesiyle ortaya çıkar; bağışıklık sisteminin belirli bir kolu, özellikle IL-17 ve IL-23 adı verilen haberci maddeler üzerinden çalışan yolak, aşırı aktive olur. Bu iltihap yalnızca deride kalmayabilir: sedef hastalarının bir kısmında eklemleri etkileyen sedef artriti gelişebilir; ayrıca kalp-damar hastalıkları, metabolik sendrom ve depresyon riski artabilir. Bu yüzden sedef bugün bir «deri hastalığı» olmanın ötesinde, tüm vücudu ilgilendiren bir iltihap hastalığı olarak ele alınır.
Sedef iniş çıkışlarla seyreder; alevlenme ve sakin dönemler birbirini izler. Kesin bir tedavisi yoktur, ancak hafif vakalarda kremlerden, ağır vakalarda hedefe yönelik biyolojik ilaçlara uzanan geniş bir tedavi yelpazesi sayesinde çoğu kişide plaklar belirgin biçimde azalır ve uzun sakin dönemler sağlanabilir. Düzenli nemlendirme ve tetikleyicileri tanımak ise bu planın her gün uygulayabileceğin parçasıdır.
Kendini gözle
Nasıl anlarsın?
- ✓Kenarları belirgin, kırmızı ya da koyu tenlerde mor-kahve, kabarık plaklar
- ✓Plakların üzerinde gümüşi beyaz, kalın pullar
- ✓Dirsek, diz, saç derisi, bel ve göbek çevresinde yerleşim
- ✓Kaşıntı, yanma ve gerginlik hissi
- ✓Kuruyan plaklarda çatlama ve kanama
- ✓Tırnaklarda küçük çukurlar, sararma, kalınlaşma ya da tırnağın yatağından ayrılması
- ✓Saç derisinde kepekten daha kalın, sınırları belirgin pullu plaklar
- ✓Koltuk altı, meme altı ve kasıklarda pulsuz, parlak kırmızı alanlar
- ✓Sabahları eklem tutukluğu, parmaklarda şişlik ya da eklem ağrısı
- ✓Çizik ya da yara gibi travma alanlarında yeni plakların oluşması
Neden olur
Başlıca nedenler
01
Genetik yatkınlık
Anne ya da babasında sedef olan kişilerde risk belirgin biçimde artar. Bağışıklık sistemiyle ilgili pek çok gen bölgesi sedefle ilişkilendirilmiştir.
02
Bağışıklık sisteminin aşırı yanıtı
Bağışıklık sisteminin IL-23 ve IL-17 haberci maddeleri üzerinden çalışan kolu aşırı aktive olur. Bu haberci maddeler deri hücrelerini hızla çoğalmaya iter ve iltihabı sürdürür.
03
Enfeksiyonlar
Özellikle boğazda streptokok enfeksiyonu, bazı kişilerde, çoğunlukla gençlerde, damla şeklinde küçük plaklarla seyreden sedefi tetikleyebilir.
04
Hormonlar
Bazı kadınlarda sedef ergenlikte, doğum sonrasında ya da menopozda alevlenir. Gebelikte ise kimi kadınlarda düzelme, kimilerinde kötüleşme görülebilir.
05
Yaşam tarzı etkenleri
Sigara, aşırı alkol ve fazla kilo sedef riskini ve şiddetini artırır. Bu etkenler aynı zamanda tedaviye yanıtı da olumsuz etkileyebilir.
06
Deri travması
Çizikler, yanıklar, böcek ısırıkları ve sürtünme, sedefe yatkın kişilerde hasarlı bölgede yeni plak oluşmasına yol açabilir. Bu duruma Köbner fenomeni denir.
Günlük hayatta
Alevlendiren tetikleyiciler
Tıbbi yaklaşım
Tedavi seçenekleri
01
Topikal tedaviler
Hafif ve orta düzey sedefte dermatoloğunuzun değerlendirmesiyle topikal steroidler ve D vitamini analogları, tek başına ya da birlikte kullanılabilir. Pul çözücü kremler ve katran ürünleri de plakların incelmesine yardımcı olabilir. Steroidli kremlerin süresi ve bölgesi hekim tarafından belirlenmelidir; yüz ve kıvrım bölgeleri daha hassastır.
02
Işık tedavisi
Geniş alanları tutan sedefte dermatoloğun planladığı dar bant UVB tedavisi, iltihabı azaltıp hücre yenilenmesini yavaşlatabilir. Bu tedavi hastane ya da klinik ortamında, kontrollü dozlarla uygulanır.
03
Sistemik ilaçlar
Orta ve ağır sedefte bağışıklık sistemini düzenleyen ağızdan ya da enjeksiyonla kullanılan ilaçlar tercih edilebilir. Bu ilaçlar düzenli kan tahlilleri ve hekim takibi gerektirir.
04
Biyolojik tedaviler
Sedefin iltihap yolaklarındaki belirli haberci maddeleri hedefleyen biyolojik ilaçlar, son yıllarda ağır sedefte çok yüksek oranda plak temizliği sağlayabilmiştir. Hangi tedavinin uygun olduğuna, hastalığın şiddeti ve eşlik eden durumlar değerlendirilerek dermatoloğunuz karar verir.
05
Eklemler ve genel sağlık
Sedef artriti belirtileri varsa romatoloji ile birlikte değerlendirme önerilir. Tansiyon, kan şekeri, kolesterol ve kilo takibi de sedef yönetiminin önemli bir parçasıdır.
06
Bariyer bakımı her tedavinin parçası
Hangi tedavi seçilirse seçilsin, düzenli nemlendirme plakların yumuşamasına, kaşıntının azalmasına ve ilaçların daha iyi tolere edilmesine yardımcı olur.
Biliyor muydun? · Sedef hastalığı
%1,92 · Küresel sistematik analize göre Batı Avrupa'da yetişkinlerde sedef sıklığı yaklaşık %1,92'dir; hastalık yüksek gelirli ve yaşlı nüfusu olan bölgelerde daha sık görülür.
Adım adım
Sedef hastalığı için bakım rutini
- 1
Kısa ve ılık duş
Duşu 5–10 dakikayla sınırla ve ılık su kullan. Sıcak su ve uzun duşlar bariyeri kurutup kaşıntıyı artırır.
- 2
Sabunsuz temizleyici
Sabun yerine sabunsuz, parfümsüz ve pH'ı dengeli bir temizleyici kullan. Plakları lif ya da kese ile ovalama.
- 3
3 dakika kuralı
Duştan çıktıktan sonra derin hâlâ nemliyken, ilk 3 dakika içinde zengin bir nemlendirici sür. Bu, suyun deride tutulmasına yardımcı olur.
- 4
Dermatoloğun önerdiği krem
Topikal bir tedavi kullanıyorsan, hekiminin tarif ettiği bölgeye ve miktarda uygula.
- 5
Yumuşak kıyafetler
Pamuklu, bol ve yumuşak kumaşlar tercih et. Sıkı ve sürtünen giysiler yeni plakları tetikleyebilir.
Dikkat
Neden kaçın, ne zaman doktora git?
Bunlardan kaçın
- ✕Plakları kazımak, pulları koparmak ve kaşımak
- ✕Sıcak ve uzun duşlar, sert sabunlar ve kese
- ✕Sigara ve aşırı alkol
- ✕Kortizonlu kremleri hekim önerisi olmadan uzun süre ve yüze kullanmak
- ✕Doktora danışmadan tedaviyi ani bırakmak
- ✕Güneşte yanmak; kontrolsüz güneşlenme ya da solaryum
- ✕Dar, sürtünen ve sentetik giysiler
- ✕Kanıtsız «mucize» tedavilerle hekim tedavisini ertelemek
Dermatoloğa başvur
- →Deride kenarları belirgin, pullu, kalın plaklar fark ettiysen
- →Plaklar vücudunun geniş bir alanına yayılıyorsa ya da hızla artıyorsa
- →Eklemlerinde ağrı, şişlik ya da sabah tutukluğu varsa
- →Tırnaklarında çukurlaşma, kalınlaşma ya da ayrılma başladıysa
- →Tüm vücutta kızarıklık, ateş ve titreme varsa; bu acil değerlendirme gerektirir
- →Gebelik planlıyorsan ya da hamileysen ve kullandığın tedavileri gözden geçirmek istiyorsan
Doğru bilinen yanlışlar
Efsane mi, gerçek mi?
Efsane
Sedef bulaşıcıdır.
Gerçek
Sedef bulaşıcı değildir. Dokunmak, havuz, havlu ya da yakın temasla başkasına geçmez; bağışıklık sistemiyle ilgili bir hastalıktır.
Efsane
Sedef sadece bir deri sorunudur.
Gerçek
Sedef tüm vücudu etkileyebilen bir iltihap hastalığıdır. Eklem tutulumu, kalp-damar ve metabolik riskler açısından genel sağlığın da takip edilmesi önerilir.
Efsane
Sedefin tedavisi yok, bir şey yapmaya gerek yok.
Gerçek
Sedefin kesin bir tedavisi olmasa da kremlerden biyolojik ilaçlara uzanan seçeneklerle çoğu kişide plaklar belirgin biçimde azaltılabilir ve uzun sakin dönemler sağlanabilir.
Sık arananlar
Sedef hastalığı hakkında en çok sorulanlar
Merak edilenler
Sık sorulan sorular
Sedef ile egzamayı nasıl ayırırım?+
Sedef plakları genellikle kenarları keskin, kalın ve gümüşi pulludur; dirsek, diz ve saç derisinde sık görülür. Egzama ise daha çok kıvrım yerlerinde, sınırları belirsiz, kaşıntılı ve sulanmaya yatkın alanlarla seyreder. Ayırımı dermatolog yapmalıdır.
Sedef hamileliği etkiler mi?+
Sedefli kadınların çoğu sağlıklı gebelik geçirir. Ancak bazı tedaviler gebelikte kullanılamaz; gebelik planlıyorsan tedavini önceden dermatoloğunla gözden geçirmelisin.
Beslenme sedefi etkiler mi?+
Sedef için kanıtlanmış tek bir diyet yoktur. Ancak fazla kilo ve aşırı alkol sedefi kötüleştirebilir; dengeli beslenme, kilo kontrolü ve sigarayı bırakmak hastalığın seyrine olumlu katkı sağlayabilir.
Güneş sedefe iyi gelir mi?+
Kontrollü ışık tedavisi sedefte kullanılan bir yöntemdir. Ancak güneş yanığı yeni plakları tetikleyebilir. Güneşlenmeyi kısa tutmalı ve yanmaktan kaçınmalısın; ışık tedavisi ise yalnızca dermatoloğun planlamasıyla yapılmalıdır.
Saç derisindeki sedef kepekten nasıl ayrılır?+
Saç derisindeki sedef plakları kepeğe göre daha kalın, sınırları belirgin ve gümüşi pulludur; çoğu zaman saç çizgisini aşarak alına ve kulak arkasına taşar. Kepek ise daha ince ve dağınık pullarla seyreder.
Probiyotik kullanmak sedefe iyi gelir mi?+
Bir klinik çalışmada ağızdan probiyotik alan sedef hastalarında, plasebo grubuna göre hastalık şiddetinde daha fazla azalma gözlenmiştir. Ancak bu alan hâlâ araştırılıyor; probiyotikler tıbbi tedavinin yerini tutmaz ve özellikle bağışıklık sistemini etkileyen ilaç kullanıyorsan başlamadan önce hekimine danışmalısın.
Sedef hastalığı bulaşıcı mı?+
Hayır, sedef hastalığı bulaşıcı değildir. Dokunmakla, havuzda, aynı havluyu kullanmakla ya da aynı evde yaşamakla geçmez. Sedef, genetik yatkınlık ve bağışıklık sistemindeki aşırı tepkiyle ortaya çıkan bir iltihap hastalığıdır.
Sedef hastalığı nasıl başlar?+
Sedef çoğu zaman dirsek, diz ya da saç derisinde küçük, kırmızı ve üzeri pullu kabarık lekelerle başlar; bu lekeler zamanla birleşip plak hâline gelebilir. Bazı kişilerde ilk belirti tırnaklarda küçük çukurcuklar ya da kalınlaşmadır. Boğaz enfeksiyonu, yoğun stres veya deride bir yaralanma ilk atağı tetikleyebilir.
Sedef hastalığına hangi krem iyi gelir?+
Hafif ve orta sedefte dermatologlar çoğunlukla kortizonlu kremleri, D vitamini türevi kremleri ya da bunların birleşimini önerir; kalın pulları yumuşatmak için salisilik asit veya üre içeren kremler de kullanılabilir. Kortizonlu kremlerin süresi ve gücü mutlaka hekim tarafından belirlenmelidir, çünkü kontrolsüz kullanım deriyi inceltebilir. Her gün kullanılan parfümsüz bir nemlendirici tüm tedavilerin destekçisidir.
Saçta sedef nasıl geçer?+
Saç derisi sedefinde salisilik asit, katran ya da kortizon içeren şampuan ve losyonlar sık kullanılır; kalın pulları önce yumuşatıp sonra nazikçe temizlemek tedavinin etkisini artırır. Pulları tırnakla ya da tarakla zorla koparmak yeni plakları tetikleyebilir. Yaygın ya da inatçı saç derisi sedefinde dermatoloğun ağızdan ya da iğneyle uygulanan tedaviler önerebilir.
Bilimsel dayanak
Kaynaklar
- 1.National, regional, and worldwide epidemiology of psoriasis: systematic analysis and modelling study
Parisi R, Iskandar IYK, Kontopantelis E, Augustin M, Griffiths CEM, Ashcroft DM · BMJ · 2020 · doi:10.1136/bmj.m1590
Yetişkinlerde sedef sıklığının Doğu Asya'da %0,14 ile Avustralasya'da %1,99 arasında değiştiğini, Batı Avrupa'da %1,92 olduğunu gösterdi.
- 2.Psoriasis
Griffiths CEM, Armstrong AW, Gudjonsson JE, Barker JNWN · The Lancet · 2021 · doi:10.1016/S0140-6736(20)32549-6
Sedefin genetik, bağışıklık ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı, eşlik eden hastalıklarla seyreden süreğen bir iltihap hastalığı olduğunu derledi.
- 3.Pathophysiology, Clinical Presentation, and Treatment of Psoriasis: A Review
Armstrong AW, Read C · JAMA · 2020 · doi:10.1001/jama.2020.4006
Sedefin IL-23/IL-17 ekseni üzerinden geliştiğini ve topikal, ışık, sistemik ve biyolojik tedavi seçeneklerini özetledi.
- 4.Skin Barrier Function in Psoriasis and Atopic Dermatitis: Transepidermal Water Loss and Temperature as Useful Tools to Assess Disease Severity
Montero-Vilchez T, Segura-Fernández-Nogueras MV, Pérez-Rodríguez I, et al. · Journal of Clinical Medicine · 2021 · doi:10.3390/jcm10020359
Sedef plaklarında su kaybının arttığını ve nem düzeyinin sağlıklı deriye göre belirgin biçimde düştüğünü, bu ölçümlerin hastalık şiddetiyle ilişkili olduğunu gösterdi.
- 5.Alteration of the cutaneous microbiome in psoriasis and potential role in Th17 polarization
Chang HW, Yan D, Singh R, et al. · Microbiome · 2018 · doi:10.1186/s40168-018-0533-1
Sedefli deride mikrobiyomun daha az kararlı olduğunu, yararlı bakterilerin azalıp bir stafilokok türünün arttığını ve bunun iltihap yolaklarıyla bağlantılı olabileceğini gösterdi.
- 6.Microbe-host interplay in atopic dermatitis and psoriasis
Fyhrquist N, Muirhead G, Prast-Nielsen S, et al. · Nature Communications · 2019 · doi:10.1038/s41467-019-12253-y
Sedef ve egzamanın farklı mikrop desenleriyle ayırt edilebildiğini, sedefte birden fazla mikroorganizma topluluğunun birlikte rol oynadığını gösterdi.
- 7.Efficacy and Safety of Oral Administration of a Mixture of Probiotic Strains in Patients with Psoriasis: A Randomized Controlled Clinical Trial
Navarro-López V, Martínez-Andrés A, Ramírez-Boscá A, et al. · Acta Dermato-Venereologica · 2019 · doi:10.2340/00015555-3305
12 haftalık çalışmada probiyotik grubunda hastalık şiddetinde %75 azalmaya ulaşma oranı %66,7, plasebo grubunda %41,9 bulundu; takipte alevlenme riski daha düşüktü.
- 8.The human skin microbiome
Byrd AL, Belkaid Y, Segre JA · Nature Reviews Microbiology · 2018 · doi:10.1038/nrmicro.2017.157
Deri mikrobiyomunun bağışıklık sistemiyle etkileşimini ve sedef gibi iltihaplı hastalıklardaki dengesizlikleri derledi.
